از چند هفته پیش، خبرها یکی پس از دیگری منتشر میشوند؛ «النینیو آمد»، «زمین گرمتر میشود»، «منتظر بارشهای شدید باشید». هرچه دمای آبهای اقیانوس آرام بالاتر رفت، بازار پیشبینیها هم داغتر شد. بعضیها از زمستانی پربارش گفتند و بعضی دیگر حتی پای سیلابهای گسترده را به میان کشیدند.نام النینیو برای ایرانیها نامی ناآشنا نیست؛ پدیدهای اقلیمی که بارها با امید به بارش بیشتر و پایان خشکسالیها همراه شده و هر بار نیز موجی از پیشبینیها را به دنبال خود آورده است. امسال اما با اعلام رسمی آغاز این پدیده و احتمال تبدیل شدن آن به یک «ابر النینیو» توجهها بیش از گذشته به تأثیر آن بر آبوهوای ایران جلب شده است.در همین زمینه، یکی از پیشکسوتان هواشناسی کشور با بیش از ۶دهه تجربه پژوهش و فعالیت در ایران و آمریکا، تصویری متفاوت از آنچه این روزها درباره النینیو مطرح میشود ارائه میدهد؛ تصویری که در آن، خبری از سناریوهای افراطی نیست و تأکید اصلی بر تحلیلهای علمی و واقعبینانه از آینده آبوهوای کشور است.
پدیدهای طبیعی با اثرات جهانی
حسین اردکانی، پدر علم هواشناسی ایران با بیان اینکه «النینیو» واژهای اسپانیایی است و به پدیدهای گفته میشود که هر چند سال یکبار در اقیانوس آرام رخ میدهد، به خبرنگار ما میگوید: این اتفاق بخشی از یک چرخه طبیعی گردش اقیانوسی و جوی در عرضهای نزدیک به خط استواست و بهصورت دورهای تکرار میشود. در پدیده النینیو، آبهای گرم به سمت سواحل غربی آمریکای جنوبی حرکت میکنند و سبب افزایش دمای آب و هوا در آن مناطق میشوند. این گرمایش، حرکتهای صعودی هوا را تقویت میکند و در نتیجه، بارشهایی شدید و گاه سیلآسا در کشورهایی مانند پرو و مناطق مجاور رخ میدهد. در مقابل، بخشهایی از غرب اقیانوس آرام مانند اندونزی و استرالیا با شرایط متفاوتی روبهرو میشوند؛ بهگونهای که کاهش ابرناکی و بارش میتواند به خشکسالی در این مناطق منجر شود. علت این موضوع به تغییر الگوی گردش جو و جابهجایی مناطق صعود و نزول هوا در عرضهای استوایی بازمیگردد.
او میافزاید: النینیو پدیدهای است که در آن، دمای آب بخشهایی از اقیانوس آرام بهطور غیرعادی افزایش پیدا میکند و گاهی این افزایش دما به حدود ۲ تا ۳ درجه سانتیگراد میرسد. این اتفاق پدیده تازهای نیست و در دهههای گذشته نیز بارها آن را تجربه کردهایم. معمولاً این پدیده در ماههای نزدیک به کریسمس به اوج خود میرسد و به همین دلیل ماهیگیران سواحل آمریکای جنوبی نام «النینو» را که در زبان اسپانیایی به معنای «پسر مسیح» است، برای آن انتخاب کردند.
اگر روند برعکس شود و به جای گرم شدن، آبهای اقیانوس آرام سردتر از حد معمول شوند، پدیده دیگری به نام «لانینا» شکل میگیرد. در این حالت الگوهای گردش جوی و اقیانوسی نیز تغییر میکنند و شرایط اقلیمی متفاوتی در نقاط مختلف جهان به وجود میآید. واژه «لانینا» نیز در زبان اسپانیایی به معنای «دختر مسیح» است.
در زبان اسپانیایی، «El» برای اسامی مذکر و «La» برای اسامی مؤنث به کار میرود و به همین دلیل این دو پدیده با نامهای النینو و لانینا شناخته میشوند.
دورپیوندها؛ بازیگران پنهان آبوهوای ایران
اردکانی معتقد است: اکنون شواهد نشان میدهد آب در همان بخشهایی از اقیانوس آرام که منشأ شکلگیری النینیو هستند، در حال گرم شدن است. بر همین اساس، اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA) پیشبینی کرده دمای آب در این مناطق ممکن است ۳ تا ۳.۵درجه سانتیگراد افزایش پیدا کند. این رقم از آن منظر اهمیت دارد که آب اقیانوسها معمولاً بهسختی گرم میشوند و تغییرات دمایی چند درجهای در آنها قابل توجه است. در ماههای اخیر نیز سازمان هواشناسی ایران درباره احتمال تجربه تابستانی گرمتر از حد معمول هشدار داده و بخشی از این پیشبینیها به تأثیرات احتمالی النینیو مربوط میشود. با این حال، از نظر من نباید صرفاً با مشاهده شکلگیری النینیو انتظار گرمای بیسابقه را داشت، زیرا عوامل و دورپیوندهای دیگری نیز در تعیین شرایط جوی ایران نقش دارند. آنچه اکنون با اطمینان میتوان گفت این است که النینیو در حال تقویت شدن است و میتواند بر الگوهای آبوهوایی مناطق مختلف جهان، از جمله ایران اثرگذار باشد؛ اما میزان و نوع این تأثیرات نیازمند بررسی مجموعهای از عوامل اقلیمی است.
پیشکسوت هواشناسی کشورمان خاطرنشان میکند: با توجه به بیش از ۶۵ سال تجربه و فعالیت در حوزه هواشناسی در ایران و آمریکا، معتقدم برای تحقق اثرات مثبت النینیو باید امیدوار باشیم سایر «دورپیوندها» این پدیده را خنثی نکنند. در علم هواشناسی به این تأثیرگذاری از راه دور، دورپیوند یا Teleconnection گفته میشود؛ یعنی پدیدهای که در یک نقطه از جهان رخ میدهد اما میتواند مناطق بسیار دورتر را تحت تأثیر قرار دهد. ما در مقیاس جهانی حدود ۱۰ دورپیوند مهم داریم که هر کدام الگوهای خاصی را در آبوهوای زمین ایجاد میکنند.
النینیو ازجمله پدیدههایی است که میتواند از طریق اقیانوس هند بر شرایط جوی منطقه ما نیز اثر بگذارد. تجربه سالهایی که با یک النینیوی قوی یا به اصطلاح «سوپر النینیو» مواجه بودیم، نشان داده در صورت فراهم بودن دیگر شرایط، بخشهایی از غرب و مرکز ایران بارشهای نسبتاً خوبی را در پاییز و زمستان تجربه کردهاند. البته این موضوع به شرطی است که سایر دورپیوندها اثر آن را خنثی نکنند.
بر همین اساس، پیشبینی من این است که تابستان امسال با گرمای غیرعادی و بیسابقه مواجه نخواهیم بود. تابستان روند طبیعی خود را طی خواهد کرد و در تیر و مرداد همان شرایط معمول فصل گرم را خواهیم داشت. برآورد من این است دمای تهران در برخی روزها به حدود ۴۰ تا ۴۱ درجه سانتیگراد برسد، اما بعید میدانم به ۴۴ درجه سانتیگراد برسد. البته در طول ۵۰ تا ۶۰ سال گذشته، بارها دمای تهران به حدود ۴۴ درجه سانتیگراد رسیده و چنین دماهایی برای ما بیسابقه نیست. اگر آن سناریویی که برخی پیشبینیها مطرح کردهاند محقق شود، حتی ممکن است دمای تهران به ۴۶ یا ۴۷ درجه سانتیگراد هم برسد که در آن صورت با گرمای بسیار شدیدی مواجه خواهیم بود. اما من شخصاً چنین احتمالی را چندان قوی نمیدانم. در مورد خوزستان نیز دماهای ۵۰، ۵۱ یا حتی ۵۲ درجه سانتیگراد موضوع تازهای نیست و در چارچوب شرایط اقلیمی این استان قرار میگیرد.
بارشهای پاییز امسال زودتر میرسند؟
اردکانی با بیان اینکه اثرات اصلی النینیو در ایران از فصل پاییز بیشتر خود را نشان خواهد داد، عنوان میکند: سال گذشته پیشبینی کرده بودم بارندگیها از حدود دهم آذر آغاز شود که همینطور هم شد، اما امسال امیدوارم شروع بارشها زودتر و از اوایل آبان باشد. اگر این اتفاق رخ دهد، دیگر با آن پاییز کمبارش و غیرمعمولی که سال گذشته تجربه کردیم مواجه نخواهیم شد و حتی این احتمال وجود دارد که میزان بارندگیها از شرایط نرمال نیز بیشتر باشد. النینیو را در ادبیات هواشناسی یک «رخداد گرم» میدانند، اما این به آن معنا نیست که قرار است دمای ایران به شکل غیرعادی و شدید افزایش پیدا کند. از سوی دیگر، اگر در زمستان دورپیوندهای دیگری نیز فعال شوند، حتی امکان وقوع بارشهای مناسب برف در برخی مناطق کشور وجود دارد؛ چرا که برخورد سامانههای مختلف جوی میتواند شرایط را برای بارشهای مؤثر فراهم کند. البته پیشبینی دقیق چنین شرایطی از ماهها قبل کار سادهای نیست و هنوز برای اظهارنظر قطعی زود است. با این حال، مطالعات و بررسیهای من نشان میدهد میتوان به یک پاییز نسبتاً مناسب و همچنین زمستانی با بارشهای نسبتاً خوب امیدوار بود؛ موضوعی که برای کشور ما از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است.
از برفهای چندمتری تا سرمای منفی ۴۵ درجه
او در پاسخ به این پرسش که پدیده النینیو بر اقتصاد کشورها تأثیر میگذارد یا خیر، اظهار میکند: صد درصد. تأثیر النینیو فقط به دما و بارش محدود نمیشود، بلکه میتواند بر ابعاد مختلف زندگی و اقتصاد کشورها اثر بگذارد. برای مثال، در برخی مناطق مانند اندونزی و استرالیا این پدیده ممکن است به خشکسالی منجر شود و طبیعتاً چنین شرایطی بر کشاورزی، منابع آب و سایر بخشهای اقتصادی و اجتماعی آن کشورها تأثیر خواهد گذاشت. در مقابل، اگر النینیو موجب افزایش بارش در کشور ما شود، پیامدهای مثبتی به همراه خواهد داشت؛ ازجمله بهبود وضعیت منابع آبی، افزایش ذخایر سدها و سرسبزتر شدن مناطق مختلف کشور. بنابراین این پدیده میتواند بر بخشهای گوناگون زندگی مردم اثرگذار باشد. من بارها تأکید کردهام ایران در یکی از کمربندهای خشک و نیمهخشک جهان قرار گرفته و به همین دلیل میزان بارش در کشور ما بهطور طبیعی کمتر از متوسط جهانی است. با این حال، در طول سالهای گذشته دورههای استثنایی نیز داشتهایم که میزان بارندگی از شرایط معمول فراتر رفته و شرایط مطلوبتری را برای کشور رقم زده است.
وی اضافه میکند: ما در گذشته بارها نمونههایی از رخدادهای اقلیمی غیرمعمول را در ایران تجربه کردهایم. برای مثال در سالهای ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ بارندگیهای بسیار شدیدی در نقاط مختلف کشور رخ داد. پیش از آن نیز در سال ۱۳۸۵ زمستانی سرد و پربرف را پشت سر گذاشتیم. حتی در سال ۱۳۵۰، زمانی که مسئولیت اداره پیشبینی هواشناسی ایران را برعهده داشتم، کشور شاهد برفهای بسیار سنگین و چندمتری بود. در سال ۱۳۴۲ نیز موج سرمای کمسابقهای ایران را فرا گرفت و در برخی مناطق دما به منفی ۴۰ تا منفی ۴۵ درجه سانتیگراد رسید. این رخدادها نشان میدهد سامانه اقلیمی زمین تحت تأثیر چرخهها و الگوهای مختلفی قرار دارد. گاهی دورپیوندهای اقلیمی بهگونهای با یکدیگر همسو میشوند که شرایط را برای بارندگیهای مطلوب یا رخدادهای خاص جوی در ایران فراهم میکنند و گاهی نیز یک دورپیوند میتواند اثر دورپیوند دیگری را خنثی کند. به همین دلیل پیشبینی بلندمدت آبوهوا همواره با پیچیدگیهای زیادی همراه است و باید مجموعهای از عوامل را به صورت همزمان مورد بررسی قرار داد.
غرق شدن ایران در سیلاب؛ ادعایی غیرعلمی
پدر علم هواشناسی ایران با تأکید براینکه وضعیت بارش و منابع آبی، تأثیر مستقیمی بر بسیاری از بخشهای کشور دارد، بیان میکند: هر زمان که بارندگیها مناسب باشد، شرایط برای کشاورزی بهتر میشود، ذخایر آبی افزایش و بسیاری از فشارهای اقتصادی ناشی از کمآبی کاهش مییابد. در مقابل، تداوم خشکسالی و کمبارشی میتواند آثار خود را در بخشهای مختلف زندگی و اقتصاد کشور نشان دهد. البته باید توجه داشت که ایران بهطور طبیعی در منطقهای کمبارش قرار گرفته است. برای نمونه، در بخش زیادی از کشور در چهار ماه تابستان عملاً بارندگی قابل توجهی رخ نمیدهد و این موضوع یکی از ویژگیهای اقلیم ایران است. به همین دلیل نمیتوان تنها به ترسالی یا پربارش بودن یک سال دل خوش کرد. از نظر من، مدیریت منابع آب باید هم در سطح دولت و هم در سطح جامعه مورد توجه قرار گیرد. حتی در سالهایی که بارندگی مناسب داریم، باید مصرف آب بهدرستی مدیریت شود تا در دورههای کمبارش با مشکلات جدی روبهرو نشویم. سال گذشته که از آمریکا به ایران آمدم، بارها تأکید کردم پاییز سختی در پیش داریم و پیشبینی من این بود که بارندگیها از حدود دهم آذر آغاز شود. خوشبختانه همین اتفاق هم رخ داد و حتی در بهمن شرایط بارشی بهبود پیدا کرد و در بسیاری از مناطق کشور میزان بارشها به محدوده نرمال نزدیک شد. البته همه استانها شرایط یکسانی نداشتند. استانهایی مانند زنجان، قزوین، البرز، تهران و سمنان که تحت تأثیر شرایط خاص رشتهکوه البرز قرار دارند، بارشهای مورد انتظار را دریافت نکردند، اما در بسیاری از استانهای دیگر، بهویژه در آذر و بهمن، بارندگیهای بسیار خوبی ثبت شد. در علم هواشناسی چنین تفاوتهایی طبیعی است؛ گاهی برخی الگوهای جوی موجب تقویت بارشها و گاهی نیز اثر آنها تضعیف میشود. به همین دلیل نمیتوان با قطعیت از رخدادهای بسیار افراطی سخن گفت. بارندگی، دما و شرایط اقلیمی مستقیماً بر اقتصاد، کشاورزی و حتی زندگی روزمره مردم اثر میگذارد و به همین دلیل باید با دقت و مسئولیت درباره آنها صحبت کرد.
اردکانی با انتقاد از برخی پیشبینیهای مطرحشده درباره وقوع سیلابهای گسترده در کشور، اینگونه اظهارات را بدون پشتوانه علمی میداند و میگوید: برخی رسانهها از غرق شدن ایران در سیلابها سخن میگویند، اما چنین پیشبینیهایی بر مبنای مطالعات علمی نیست و میتواند موجب نگرانی بیمورد در جامعه شود. براساس مطالعات و بررسیهای انجامشده، انتظار میرود پاییز و زمستان امسال از نظر میزان بارش در محدوده نرمال یا اندکی بالاتر از نرمال قرار گیرد و در حال حاضر نشانهای از وقوع رخدادهای افراطی و غیرقابل کنترل در مقیاس گسترده مشاهده نمیشود.
نظر شما